سفر به استانبول تركيه
و شبیه سازی شعری – کلامی قره داغ در ادبیات قشقایی (قسمت اول)
(این نوشته حاصل سالها تحقیق در اشعار قشقایی و 3 بار سفر به مناطق قره داغ آذر بایجان شرقی و نیز سفر به استانبول و ارزروم ترکیه بوده و منظور بازسازی و شبیه سازی اشعار قره داغ و ارتباط آن با ایل قشقایی می باشد.خوشحال خواهم شد خوانندگان عزیز نظرات خود را از طریق ایمیل یا وبلاگ به اینجانب انعکاس داده تا در جهت شکوفایی فرهنگ ایل بزرگ قشقایی قدمی برداشته باشیم.)
از دوران كودكي هميشه در اشعار شاعران ،خوانندگان، و مردم عادی ایل قشقایی واژه قره داغ را می شنیدم، می خواستم بدانم قره داغ کجاست؟ و ارزش و جایگاه آن در بین ایل قشقایی به چه خاطر می باشد.
عموما" قشقایی ها در هنگام دلتنگی ها ، وقتي در زمينه اي ناكام مي ماندند، يا از روزگار گله و شکایتی داشته، ياهنگامي كه دلتنگ عزیزان خود مي شدند ، یا در مقابل ظلم و جور مجبور به تسلیم می شده، یا در خشکسالی ها و قحطی ها با آه و ناله فراوان و سوزناک قره داغ را مخاطب قرار داده و با اشعاری نظیر اشعار زیر تسلی خاطر می یافتند.
قره داغلار يول ور چيخم باشونگا
من قوربانام تورپاغونگا داشونگا
باخام گرم یار الکسه هاندا دور.
***
سوروش قره داغدان، چکمیش قار دردی.
**
ایندم گلدم قره داغونگ بلندن
احوال آلدوم اصلی خانونگ ایلندن.
**
باش پارا پارا، بوز دومانلی،قارلی داغلار
دامانیز قونان آغیر ایل لر نیج اولدی.
**
در جستجوی خود در مناطق قشقايي نشین استانهاي فارس،اصفهان، بوشهر ،خوزستان ، كهگيلويه و بويراحمد ، چهار محال و بختیاری ،يزد و كرمان ، كوه قره داغی كه اشتراك بين قشقايي باشد نيافتم (دربعضي مناطق كوههايي هم به نام قره داغ بودند ولي کوه مورد نظر مشترک قشقایی ها نبود)
لذا برآن شدم تا خارج از محدوده جغرافيايي ايل قشقايي به دنبال قره داغ بگردم .
در چند مرحله تحقيقاتي براي پيدا كردن نشانه هايي از قره داغ سه بار (در سالهاي مختلف )سفرهایي به استانهاي آذربايجان شرقي و غربي نمودم. و از نزديك با كوههاي قره داغ و مناطق آشنا شده ، مسيرها،راههاي دسترسي، اقليم منطقه ،ساكنان منطقه و گردنه هاي و ييلاقات و قشلاقات منطقه را از نزديك مشاهده كردم.
در سال 1390 نیز سفری به کشور ترکیه( استانبول و ارزروم) نموده تا در کتابخانه ها و موزه ها به دنبال اثر شعری کلامی قره داغ بیابم .
قره داغ یا قره داغلار به منطقه وسیعی از شمال ایران و استان آذربایجان شرقی گفته می شود که از شمال به رود مرزی ارس(آراز) ،از جنوب به تبریز و هریس ،از شرق به مشکین شهر و مغان و از غرب به مرند محدود می شود و تقریبا" 1300 کیلومتر مربع مساحت دارد.کوههای قره داغ از کوههای آرارات ترکیه تا کوههای تالش در آستارا ادامه داشته و شمالی ترین رشته کوه در امتداد موازی مرز ایران می باشد. قره داغلار به دستور رضاخان در سال 1315 به منطقه ارسباران تغییر نام داده است و اکنون به این نام شناخته می شوند .
آنسوی قره داغ رودخانه بزرگ ارس (آراز) قرار دارد.آراز از قدیم مرز مشترک آذربایجان شوروی،ارمنستان،ترکیه و ایران بوده است (آذربایجان قبلا" جزیی از ایران بوده است).
قره داغلار منطقه ای جنگلی و کوهستانی گسترده با کوهها و چشمه های فراوان ،آب و هوایی بسیار خوب و دلکش و از نظر زمین شناسی شبیه و مانند ییلاقات قشقایی نشین می باشد.
اشعار قره داغ از زبان کرم ، اسطوره عاشقی ترکان آذری و قشقایی به دنبال اصلی خان ارمنی ،معشوق خود و مسیری که او پیموده و در وصف قره داغ حکایت می کند و به مرور زمان به عنوان اشعار اصلی و دلتنگی و ناامیدی ها ی روزگار در بین قشقایی ها گسترش یافته است و جز لاینفک زندگی و باور و احساسات آنها شده است
این اشعار و ارتباط کلامی زیاد آن یکی از نشانه های کوچ بزرگ ایل قشقایی از آذربایجان به ایران و سپس از تبریز به فارس می باشد.( کوچ اجباری) .اینجانب به خاطر ارتباط موضوعی قره داغ ،داستان اصلی و کرم و ریشه یابی شعری - کلامی ایل قشقایی، این داستان را به صورت مختصر بیان کرده و در برگیرنده تمام داستان نمی باشد .لذا علاقه مندان می توانند از منابع دیگر مطالعه و دنبال نمایند.)
کرم اهل شهر گنجه در آذربایجان و از نوادگان شاه عباس صفوی و ساکن تبریز(پایتخت اولیه صفویه قبل از اصفهان) و اصلی دختر قراملک ارمنی بوده است. شهرگنجه قبلا" جزيي از ايران بوده و اکنون درشمال ارمنستان و جز جمهوری آذربایجان می باشد. هم اكنون منطقه قراملك نیز جزيي از شهر تبريز و گوللو باغ نیز به همین نام موجود می باشد و احتمالا" در يك دوره چند ساله قراملك و ايل او در اين منطقه زندگي مي كرده است
(طبق توافق پدر کرم و پدر اصلی، کرم قول داده بود که تا 40 روز حق ندارد به دیدار اصلی برود، و بعد از آن برای مراسم خواستگاری حاضر شود.)
اما قبل از این مدت ایل قراملک کوچ می کند و کرم خبر دار نمی شود( بستگان کرم نیز که متوجه می شوند به کرم خبر نمی دهند ).لذا كرم 40 روز بعد از كوچ پاييزه ايل اصلی به سوی ارمنستان خبردار می شود و به دنبال آنها احتمالا" از گردنه معروف گویجه بئل در بین تبریز و اهر و كوههاي قره داغلار گذشته و به ارمنستان می رود. ودر اشعار از کوههای قره داغ نشان ایل اصلی را جویا می شود.
قره داغلار يول ور چيخم باشونگا
من قوربانام تورپاغونگا ،داشونگا
باخام گرم یار الکسه هاندا دور.
***
اوجلی ، آلچاقلی، هوالی داغلار
گینم قره گیمش ، گزلرم آغلار
**
داغلار گی باشلی داغلار
هواسه دلکش داغلار
آن ورمیشم قرآن
سیزدن کیم آشدی داغلار
**
بو داغلار، قوشا داغلار وئریب باش باشا داغلار
یاریم سنده گزمیشدیر سن اوز ایل یاشا داغلار
**
از نظر کرم ایل قراملک ارمنی می بایست به ارمنستان می رفته اما تغییر مسیر داده و به خاطر دور شدن از مرز ایران به سوی ارزروم ترکیه می رود.
کرم پس از گذشتن از کوههای قره داغ و رسیدن به ارمنستان ، متوجه مسیر ایل قراملک می شود و او نیز به سمت ارز روم می رود.
اما در جنوب شهر ارزروم رشته کوه بزرگ (آرزلوم داغی معروف به کوه پالاندوکن) قرار دارد و به خاطر تاخیر 40 روزه، کرم زمانی به کوه آرزولوم می رسد که آذر ماه بوده و بارش برف زمستانی شروع شده و تردد و عبور و مرور از این کوه وجود نداشته است(ایل اصلی در مهرماه از آرزولوم عبور کرده است).
معروف ترین شعر احساسی ایل قشقایی مربوط به این مکان می باشد.
باش پارا پارا، بوز دومانلی،قارلی داغلار
دامانیز قونان آغیر ایل لر نیج اولدی؟
کرم به خاطر شور جوانی و عشق اصلی ، علی رغم اصرار لَله خود که پیرمرد دنیا دیده ای بوده و به دستور زیاد خان پدر کرم همیشه همراه او بوده حاضر به برگشت به ایران نشده و در آن زمستان سرد و بوران وبرف قصد عبور از کوه آرزولوم می کند. زمانی که کرم به کوه آرزروم رسیده اوایل بارش برف و بوران بوده است .مصداق شعر زیر که در اشعار خوانندگان قشقایی دیده می شود .
داغلار باشونا نمچی نمچی قار دیشده
منم یولوم تار دیشدی ، تار دیشدی!
كرم در آن زمستان سخت در برف و بوران گير کرده و به علت فرو ریختن بهمن در غاري گرفتار مي شوند كه فقط روزنه كوچكي براي تنفس در ارتفاع زياد داشته .کرم نزديكترين و تنهاترين يار و همراه خود (لَله خود) كه حامي ،همراه پشتيبان و همدم تنهايي و اسرار او بوده را از دست ميدهد،گريه ها و فغانها كرده .اما بالاخره زمستان با تمام سختي هايش براي كرم به پايان ميرسد. گويا كرم در یک دوره 100 روزه تا بهار سال بعد در کوه آرزولوم مانده ، يا به خواب رفته است . و در بهار سال بعد زمانی که برفها آب شده بازرگانی او را در حال ضعف و بیماری پیدا می کندکه شناختن او ممکن نبوده است.
اشعار زیر گویای مطلب می باشد
قرشميزده آرزولومونگ داغي در
للم المیش آغلاماگونگ چاقي در
آلوشايدونگ يانایدونگ داغلار
**
كرمم آرزولوم دان گليرم
اوچ آي اون گين آرزولومدا قالموشام
للم الموش، بيكس اولموشام
قورخيرام تانوميا ايل منه.
کرم در آن زمستان احتمال مرگ خود را می داده و باد صبا درد دل می کرده است.
باد صبا پیغام آپار او لیلی مه
ده دنیا گزمده منم میلمه
یالان ددم بو بی نوا گینمه
بیلمدم که قزل گولار آز اولار
کرم بعد از گذشتن از آرزلوم در بهار سال بعد در مسیر استانبول هنوز اصلی را پیدا نکرده است و کاروانها علت دلتنگی و نگرانی کرم را می پرسند.
دوقوز آی حسرتلی شیدا بولبولام
غنچه دن آچولماز گول لاروم منم
نه خیال ایلیب دانوشام گولم
فلک اوزاق سالدی یولاروم منم
اشعار زیر را در منابع ادبی ترکیه یافته ام که بعضی از آنها مشترک و بعضی نیز در ایل قشقایی رایج نمی باشد.
خبر ورنگ گنجه یه ، آغور ایل لرن
کرم دردنه گوللی باغلار، آغلاسون
آرزولم ،آراز، قره داغلار آغلاسون.
**
من گلنده داغلار دولی قاریدی
یاغیش ووردی قاری اردی
شیرین عمرم غربت یرده چوروده
دلی گینم تور وطن گد ایندی
**
کرم دیر باشینگدان دومان گدمسین
لاله،سنبل، بنفشه بیتمسین
باغچه نیزده بلبل لار اوتمسین
خان اصلیم گچمیش یوللارینگدان قره داغ
**
آرزولوم داغلاری قاردر، گچلمز
گيزلی سر در ، هر آداما آچولماز
آیرولوق شربت ، زهر در ، ایچلمز
آچولماز قره داغونگ یول لاری
**
گلمه اجل ، گلمه ،اوچ گین آرا ور
اوچ گین گچر ، بش گین آرا ور
آل منم سودامی گتر یارا ور
آچولماز قره داغونگ یول لاری
**
قار آلتوندا قالموشام ،خسته
گزلریم قاپودا، قولاقوم سسده
قالدیم غربت ایلنده ،گوینم هوسده
آچولماز قره داغونگ یول لاری
**
گی داغلار ،یاسلی داغلار
دومان گلدی باسدی داغلار
دوقوز آی ساز و صحبت لی
اوچ آی یاسلی داغلار
**
گینم اوچمز، قفس ندن،
سنه بیر دولانام داغلار
گزم چای چمن لری
چشمه لرده سولانام داغلار
**
بی جهت نیست که اینهمه شعر غم انگیز در خصوص کوه و برای ایل قشقایی وجود دارد و با سختی هایی که بر این قوق گذشته است هنوز به قره داغ می بالند و از قره داغ می نالند.
به اميد روزی كه زمستانهاي سخت ايل قشقایی به بهار ي خرم و اميد بخش پيوند بخورد و سختي ها و گرفتاري هايش به شادي مبدل شده و گره هاي كور زندگي شان باز شود.
توضیحات :
کوه پالان دوکن اصلی ترین کوه در کنار شهر ارزروم ترکیه قرار دارد و بزرگترین مرکز ورزشهای زمستانی و پیستهای اسکی ترکیه می باشد.دارای 20 پیست اسکی بوده و سالانه هزاران نفر از سراسر جهان در آن شرکت می کنند و مسابقات جهانی و اروپایی اسکی در آن برگزار می گردد.
نویسنده و محقق: کرامت نظری آرخلو
تلفن تماس: ۰۹۱۷۹۴۰۸۹۴۳